Euskaldunen kokapena Pirinioen bi aldeetan erromatarren aurretik dokumentatuta dago. Euren jatorria Historia aurretik dator. Erromatar inperioa erori ondoren, Euskal Herriak sozialki eta politikoki eratzeari ekin zion eta, mendeak pasa ahala, Iruñeko erreinua sortu zuen. Prozesu horren erakusleak ditugu errege godo guztien kroniketako “Domuit vascones” esaera, etengabeko borroken adierazle, eta Orreagako gudua, non euskal indar armatu batek bere garaian Europako armadarik handiena zuen Karlomagno frankoa garaitu baitzuen.
XI. eta XII. Mendean, hiru gertakarik oztopatzen dute euskaldunen erreinua sendotzea:
• Atapuerca-ko gudua (1054)
• Peñalengo magnizidioa (1076)
• Alfontso VII.a.Aren inbasioa (1134)
XI. mendea
1054.- Gaztelako konde eta Leongo errege Fernando I.ak Iruñeko erregea zen bere anaia Gartzia garaitu eta hil egin zuen Nafarroako Atapuerca-ko mugan. Porrot hori gaztelauen nagusitasunaren hasiera izan zen Penintsulan.
1076.- Funesen, ehizan ari zirela, Iruñeko Antso IV.a Peñalengo amildegira bota zuten bere familia inguruko konspiratzaileek. Noble batzuk erregearen aurkakoak ziren, hark uko egiten baitzien tenentziak betirako emateari.
Nafarroan, tenentziak Estatuaren lurralde antolamendurako formula ziren. Ez ziren herentzian jasotzen, baizik eta haien titularrak Erregeak izendatzen zituen, eta seniorrak edo tenenteak Erreinuko hainbat barrutitan zehar lekualdatu egin zitzakeen.
Gaztelako Alfontso VI.ak, konspirazioaren aldekoa bera, berehala bereganatu zituen Nafarroako Naiara, Araba eta Bizkaiko lurraldeak. Neurri batean berreskuratu egin zituzten 1076-1109 bitartean Antso Ramirez, Pedro I.a eta Alfontso I.a Iruñeko eta Aragoiko erregeek.
XII. mendea
1134.- Iruñeko eta Aragoiko errege Alfontso I.a Borrokalaria hil ondoren, Gaztelako Alfontso VII.ak Errioxa eta “Nafarroa Berriko” lurraldeak inbaditu zituen, hau da, Sistema Iberikoko mendebaldeko mendialdeak, Soria, Medinaceli eta Aragoiko Molina, alegia. Hala ere, Nafarroak hainbat gune atxiki zituen, hala nola Belorado (Burgos), Logroño edo Kalagorri, Ebro ibaiaren eskuinaldeko ibarrean.
Gartzia Ramirez “Berrezarleak” erregetza eskuratuta (1134-1150), gaurko euskal lurralde gehienak Estatuan sartu ziren berriro ere.
1150.- Antso VI.a Jakitunak (1150-1194) Iruñeko erreinuaren izena aldatu eta “Nafarroako” erreinu bilakatu zuen. XII. mendearen bigarren zatiaz geroztik, dokumentazioan izen hori –Nafarroako erreinua- errepikatzen da, eta erregearen agintepeko euskal lurralde guztiak (Pirinioetatik hegoaldera) biltzen zituen, hau da, Bizkaia, Gipuzkoa, Araba, Nafarroa eta Errioxa.
Bizkaia eta Ibaizabalgo harana defendatzearren, Antso VI.a Jakitunak Malbezingo gaztelua eraiki zuen Malmasin mendiaren gailurrean, gaurko Bilboren gainean.
José María Lakarra historialariak urte haietako gertakarien harira azpimarratzen duenez, Gaztela eta Aragoiren presioek, gatazka belikoak horren erakusgarri direla, nafarren “batasuna areagotu egingo dute, eta kontzientzia nazionala eraikitzen lagunduko dute”. Hizkuntza, kultura eta ohitura berberak izateak nafarrek beren burua komunitatetzat ikustea izan zuen ondorio.
1150.- Bere erreinua sendotzeko, Antso VI.ak urbanizazio prozesu bati ekin zion, bere agintea indartu eta ekonomia bultzatuko zuelakoan. Nafarroa osoko lurralde batasuna finkatu zuen, Estatua indartzera bideratutako programen bitartez.
Ekimenetako bat, jadanik bazeuden herriguneetan hiriak sortzea izan zen. Herrigune asko oso asentamendu zaharretan zeuden kokatuta, eta erromatarren aurreko garaietan izan zuen jatorria.
Aurreko asentamenduetan ezarritako erromatarren guneen adibideak ditugu Oiasso (Gipuzkoa) baskoien herrigunea, Veleia (Oka Iruña, Araba), Trebiño, Salbatierrabide eta Argantzun -azken Brontze Arokoa eta Burdin Arokoa-.
Antso VI.aren agintepean, hiriguneak sortzeak honako hau esan nahi zuen: lurraldearen zati handi batean nagusi zen noblezia txikiak boterea galtzea, erregeak botere politikoa eta ekonomikoa indartzea eta hirietan bizi ziren artisau frankoen garrantzi ekonomikoa lehenik, eta politikoa ondoren, gero eta gehiago izatea.
Horren guztiaren ondorioa herrialdearen egonkortasun politiko, sozial eta ekonomiko handiagoa izan zen, Nafarroako erregearen agintepean.
Hori horrela, XII. mendean Nafarroa osoan hirien sorrera eta hazkunde handia gertatu zen, eta prozesu hori Gipuzkoara eta Arabara ere iritsi zen, lehen lurraldera batez ere, hasiera batean jende gutxien baitzuen.
Hiriak sortzearekin batera, defentsak indartu ziren (Gaztelaren eta Aragoiren ahalegin espantsionistei aurre egiteko), asentamendu gotortuak urbanizatu ziren eta ondorioz sortutako burgoei foruak eman zitzaizkien.
Hiri gotortu haiek merkataritza eta ekonomia jarduerak bultzatu zituzten, frankoen populazio pribilegiatuaren eraginez. Bide batez, inguruko herrixkak babesteko gune gisa balio zuten, eta defentsarako lerroak osatzen zituzten (Araban batez ere), batere segurua ez zen Gaztelako mugan.
Nahiko modu jarraituan, prozesu hori XI. mendean hasitakoaren ildotik zihoan, eraldaketa politiko, sozial eta ekonomiko handiek bultzatuta. Hasieran Nafarroako edo Pirinioetako foru bakan batzuk izan ziren, hala nola Jaka (1079), Lizarra (1090), Zangotza (1090) eta Logroñokoak (1095). Ondoren, luzatu egin zen denboran zehar, eta hainbat garai eta lurraldetara egokitu zen.
Lurralde honetan, hiri gotortuak Nafarroako erreinuaren zati zen garaian hasi ziren sortzen. Orduko Ipuzkoa ez dator bat gaur egungoarekin.
2.1.1.- Oria, Urumea,eta Oiartzungo haranak:
Nafarroako tenentzia. Zona honetan baskoien asentamenduak oso aspaldiko garaietatik egon ziren, eta horien gainean gune berriak eraiki ziren erromanizazioarekin batera. Hondarribian eta Irunen Oiassoren aurkikuntza arkeologikoak egin dira.
Antso VI.a Jakitunaren garaian, gaurko Donostia, Pasaia, Lezo, Irun, Hernani eta Hondarribiak tenentzia bat osatzen zuten, politikoki antolatutako espazioa. Hiriburua Donostia zen (1180 urtean frankoen aldez aurreko burgo batean hiri gisa sortuz geroztik), eta herri bakoitzak bere kontzejua zuen. Donostiako forua erreinuko beste hiri bat zen Lizarrakoaren bertsio egokitua zen.
Nafarroako errege Antso VI.ak eta Antso VII.ak leku haien guztiak gotortu egin zituzten, eta Antso VI.a Jakitunak itsas portu bat sortu zuen zona horretan, merkataritza bultzatzeko nahiz piraten eta Gaztelako tropen erasoen aurka defendatzeko.
Hondarribiak Antso II.a Abarkaren garaian eraiki zituen bere harresiak ziur aski; izan ere, 1200eko konkistan eraso militarren jokalekua izan zen. Horren arabera, Nafarroako zona hori gotortuta zegoen jadanik.
Hondarribia Donostiatik bereizi egin zen, 1203an hiri bihurtu zenean, eta Donostiako forua jaso zuen Gaztelako errege Alfontso VII.aren eskutik.
Foru horixe eman zitzaion Hernaniri ere, 1380an. Hala ere, herri horren izena aipatzen zuen lehen datu dokumentala 1014an aurkitzen dugu: itsas ertzeko San Sebastian Antiguokoa monasterioaren dohaintza da, Antso Nagusia erregeak Leireko San Salvador monasterioari egiten diona, Hernani izenaz.
Gune hori bertan Erdi Paleolitikoko (K.a. 70.000 – 35.000) ehorzketak daudelako da ezaguna eta, beraz, oso antzinatik egon da populatuta. Litekeena da Donostia sortu aurretik Hernani haran horretako asentamenduen gune nagusia izatea.
2.1.2.- Ipuzkoa-Getaria
1200. urtea baino lehen, Nafarroako errege Antso VI.ak edo Antso VII.ak bigarren herri bati eman zioten Donostiako forua, Ipuzkoako lurraldeko edo tenentziako Getariari, alegia.
Getariaren sortzailea eta foru emailea Gaztelako Alfontso VII.a izan zela zabaldu da, baina ez zen hala izan. Jose Luis Orella Unzue historialariak dioenez, Gaztelako erregeak aldez aurretik bazegoen forua berretsi besterik ez zuen egin (1209ko irailean), eta foru hura aipatutako errege nafarretako batek eman zuen.
2.1.3.- Beste hainbat hiri
Nabarmentzekoa da, lurraldea populatzeari dagokionez, Nafarroako errege Antso VI.ak eta Antso VII.ak, 20 urtetan (1180-1200) Gipuzkoako bi herriri soilik ematea forua, eta Araban, berriz, askoz gehiagori. Izan ere, erreinuaren defentsa lerroak Araban zeuden zabalduta, Gaztelako mugatik hurbil, alegia.
Gipuzkoan eta Bizkaian, herriek eta gazteluek goi ibarrak defendatzen zituzten, eta Araban berriz, Gaztelako tropak sar zitezkeen bideak ixten zituzten.
Nolanahi ere, bertako agintariek hasi berria zuten Gipuzkoaren urbanizazio prozesua gaztelauen konkistak zapuztu zuen 1200an.
Konkista ondoko 50 urteetan (1200-1250), Gaztelako erregeek hiru herriri soilik eman zizkioten foruak: Hondarribiari (1203), Mutrikuri (1203) eta Zarautzi (1237).
Ondoren, urte berean (1256), eredu hori jadanik bazeuden hiru herritara zabaldu zen: Tolosara, Segurara eta Ordiziara. Gasteizko forua eman zitzaien.
Foruak emate horren helburua Gaztelako merkataritza guneak itsas portuekin lotzen zituzten bide komertzialak defendatzea zen. Oriako harana-Urumea-Hondarribia populatzearen eta gotortzearen xedea, galdutako lurraldeak berreskuratzeko nafarrek egin zitzaketen ahaleginen aurkako defentsa zen, argi eta garbi.
Geroago, 60 urteko epean (1240tik 1300era bitartean) Gipuzkoan beste bi hiri soilik sortu ziren: Arrasate (1260) eta Bergara (1268).
XII. mendearen azken herenean urbanizazio prozesu handi bat izan zen lurralde horretan, eta hainbat hiri sortu ziren.
1179ko itunaz geroztik, Antso VI.ak hiriak populatzea bultzatu zuen, hainbat helbururekin:
- Lurraldearen ekonomia bultzatzea, hainbat jarduera dibertsifikatuz eta merkataritza trukeak garatuz.
- Eskualde horretako defentsa sendotzea, hirietan defentsa harresituak ezarriz, beste zenbait kokaleku estrategikorekin (gazteluak…) batera.
- Nafarroako monarkiaren botere politikoa indartzea.
Arabako herri berriei Logroñoko forua eman zitzaien, balio nagusiki defentsiboa zuena.
Antso VI.aren lehen foru ezaguna Biasterikoa (1164) izan zen, mugako hirigune garrantzitsuarena. Erdi Aroan, zentro ekonomiko horretatik produktu ugari sartzen eta irteten zen.
Halaber, beste zona batzuk populatzea bultzatu zen, hala nola Kanpezuko eskualdea, 1182n, Antoñana herriarekin. Nolanahi ere, Gaztelako muga hurbil izateak neurri horiek hartzera bultzatzen zuen, eta hala erakusten du gaztelu garrantzitsu baten presentziak, Kanpezukoak, alegia.
Hurrengo hiriak hauexek izan ziren: Gasteiz (1184), zeinari forua barnealdetik itsasorako merkataritza garatzearren eman baitzitzaion, eta baita arrazoi defentsiboengatik ere; Argantzun (1191); eta Antso VII.a Azkarraren agintepean jadanik, Labraza (1196).
1076an Iruñeako errege Peñalengo Gartzia hil zutenetik 1200. urtera bitartean, asko izan ziren Gaztelak eta Aragoik euskal lurraldean (gaurko EAE, Errioxa eta Nafarroa Garaian) egindako inbasioak. Espantsionismo horrek hurrengo mendeetan ere jarraitu zuen, 1512an azken konkista gertatu zen arte.
1158.- Gaztelako Antso III.a hil zenean, bere seme Alfontso VII.aI utzi zuen oinordeko gisa, bi urteko haurra, alegia. Zirkunstantzia hori zela eta, Antso VI.ak Arabako eta Errioxako lurraldeak berreskuratzeko aukera izan zuen, orduan Gaztelako tropek okupatuta baitzeuden.
Hori horrela, 1162ko urritik 1163ko martxora bitartean, Antso VI.ak Nafarroarentzat berreskuratu zituen euskal populazioko Arabako lurraldeak, hala nola Estibalitz, Dibina; Durangaldea eta Errioxako zati handi bat. Zehazki, Logroño, Nabarrete, Entrena, Pazuengos, Ausejo, Resa, Autol, Quel eta Okon hiriguneak (nahiz eta Naiara eta Kalagorri ezin izan zituen berreskuratu).
1173.- Gaztelako erregeak berriro inbaditu zituen Errioxa eta Araba.
1175.- Bizkaian eta Araban tenente nafarra zen Vela kondearen heriotza aprobetxatuz, Gaztelako erregeak Bizkaia eta Errioxako zati bat inbaditu eta bere kontrolpean ezarri zituen.
1179.- Nafarroaren eta Gaztelaren arteko gatazketan Ingalaterrako erregea arbitro zelarik, Itun historiko bat sinatu zen, erreinu bakoitzaren lurraldeak zedarritzen zituena:
Nafarroak Gaztelarekin zituen mugak Gipuzkoan Deba ibaian finkatu ziren. Araban, Baia eta Zadorra ibaietan. Bizkaian, Durangaldea Nafarroarena zen oraindik ere.
Bizkaiko eta Arabako mendebaldeko eskualdeak, Malbezingo eta Morillasko gazteluak hurrenez hurren, Gaztelaren esku geratu ziren; gainerako Bizkaiak, Arabako erdialdeak eta ekialdeak eta Gipuzkoa osoak, Durangoko lurraldeak, Gasteiz, Estibalitz eta Itziarrek nafarrak izaten jarraitu zuten.
1195-1197.- Antso VII.a Azkarrak gaztelauen esku geratu ziren euskal lurraldeetako batzuk berreskuratu zituen. Alfontso VII.a eta Pedro II.a erregeek Zelestino III.a Aita Santuaren aurrean nafarrek 1179ko ituna urratu zutela argudiatu zuten, eta eskumikatzea eskatu zuten.
Aitzaki hutsa izan zen, euskaldunen erreinua euren artean banatzeko.
1198.- Inozentzio III.a Aita Santu berriak eskumikatzea berriz aztertu zuen, baina inguruko erregeek martxan jarria zuten jadanik makineria militarra.
1198.- XII. mendearen bigarren zatian, Jose Maria Lakarra historialariak adierazi duenez, Aragoiko eta Gaztelako koroek “Nafarroako erreinua euren artean adiskidetsu banatzeko gurariarekin jarraitzen zuten. 1198ko maiatzaren 20an Gaztelako Alfontso VII.ak eta Aragoiko Pedro II.ak, Calatayuden bilduta, Nafarroa banatzea erabaki zuten.
Ez ziren Araba eta Gipuzkoa soilik inbaditu. Nafarroako lurralde osoak bi armaden eraso konbinatua jasan zuen. Helburua erreinu independentea desagerraraztea zen.
1199.- Erasoaren une egokia Rikardo Lehoibihotza erregearen heriotzak (apirilaren 8an) ekarri zuen; Ingalaterrako erregea Antso VII.a Azkarraren koinatua, adiskidea eta aliatua zen.
Antso urrun egotea, Afrikan baitzegoen Al-Nasir sultan berriarekin aliantzak berritzeko eta Gaztelako erregearen aurka laguntza militarra eskatzeko, eta Rikardoren heriotza, Nafarroaren aliatua bera gerrarik izatekotan, lagungarriak izan ziren gaztelauentzat eta aragoitarrentzat inbasioa gauzatzeko.
1199ko ekainaren 5ean, Gaztelako errege Alfontso VII.ak Gasteizko setioari ekin zion, hiri nafar hartako biztanleak uzta bildu ezinik utzita.
Gaztelak Arabatik eta Gipuzkoatik eraso zuen, helburu garbi batez: Burgosko gunea Frantziarekin lotzeko merkataritza bide berri bat sortzea, beste inoren mugarik zeharkatu behar izan gabe.
Gaztelak eta Aragoik Nafarroak bildu zitzakeenak baino askoz gizon armatu gehiago mobilizatu zituzten.
Erreinuaren defentsa “tenente” delakoen esku zegoen, haiek baitziren oso eskualde handiak ez ziren defentsaren arduradunak, leku estrategikoetan gazteluak eta gotorlekuak eraikita. Funtzio militarra betetzen zuten, baina baita administrazio zibila ere, eta tributuen eta errenten zati bat jasotzen zuten.
Rogelio Hovedenen kronikaren arabera, Gaztelako tropek 24 gaztelu edo gotorleku setiatu eta konkistatu zituzten, Nafarroako lurraldean. Gaztelu horietako 11 gaurko Gipuzkoan, 3 edo 4 Nafarroan eta 8 Araban zeudela uste da.
4.1.2.- Araba
Gaztelako tropak Arabatik sartu ziren, hasiera batean gazteluak eta gotorlekuak hartzera gelditu gabe. Izan ere, txikiak ziren, eta ez zieten enbarazurik sortzen. Gasteiz konkistatzea zuten helburu.
Aita Moreten arabera, Rodrigo Jiménez de Rada gotzainaren aipamena eginez, “setioa bateria eta erasoekin hasi zen, eta armen indar guztiaz”. Hesien defentsa etengabekoa izan zen eta, zoritxarrez, “odol asko isuri zen bertan”.
Setiatutako pertsonen ahaleginak eta Nafarroarekiko leialtasunak erresistentzia ikusgarria ahalbidetu zuen. Hala ere, zazpi hilabetez setiatuta egon ondoren, Gasteizek amore eman zuen, Antso VII.a Azkarra erregearen baimena eta lizentzia jaso ondoren.
Gaztelak bereganatutako gainerako gazteluak edo gotorlekuak honako hauek izan ziren:
- Arluzea (gaurko Trebiñuko konderrian, Arabako erdialdean).
- Bitoriano.
- San Vicente de Atana.
- Zaitegi eta Azprozia.
- Halaber, Kanpezuko lurraldea okupatu zuen.
Arabako eskualde hori gotorleku garrantzitsua izan zen Antso VI.aren eta Antso VII.aren agintepean. Bere garrantzi estrategikoaren berri ematen digute berau osatzen duten gaztelu eta asentamenduetako bik: Antoñanako herriak (eta gazteluak) eta Kanpezuko asentamenduak (eta gazteluak).
4.1.2.- Trebiñu
Oso gutxi izan ziren setioari aurre egin ahal izan zioten gazteluak. Erresistentziari eutsi ziotenak ongi gotortuta zeuden, eta beste batzuek baino baliabide gehiago zituzten; gainera, gaztelauen erasoa aldi bereko borroka sakabanatu askotan banatu behar zen. Trebiñun eta Kortesko Portelan Nafarroaren erresistentzia Gaztelako okupazio indarrei nagusitu zitzaien.
Moreten arabera, Trebiñuko eta Portelako gaztelu horiek, garaitu gabeak izanik, ordain gisa eskaini ziren azken negoziazioan, eta Gaztelari eman zitzaizkion Inzurako (Ameskoa bailaran) eta Argako Mirandako gazteluen truke.
4.1.3.- Gipuzkoa
- Kostaldean, Urumearen eta Bidasoaren artean, Donostia, Hondarribia eta Beloaga (Oiartzungo bailaran, kroniken arabera) bereganatu zituzten.
- Oria ibaiaren goi-ibarrean, Ataun, Asua (edo Auza-Gaztelu) eta Mendikuteko gazteluak konkistatu zituzten.
- Deba Garaian, Aitzkorrotz (Arlaban), Arrasate eta Elosua eskuratu zituzten.
4.1.4.- Nafarroa Garaia
Gaurko Nafarroa Garaiko lurraldeek ere jasan zuten Gaztelaren inbasioa. Erasotutako guneetatik, okupatzaileek hiruzpalau besterik ez zituzten konkistatu, gerora berreskuratu egin zirenak.:
- Inzura (Ameskoa; armistizioaren ondoren, Trebiñurekin trukatu zen).
- Irurita (Iruñeako merindadea, Gipuzkoatik hurbil). Laster berreskuratu zen.
- Marañon (Lizarrako merindadea, Errioxatik hurbil).
- Autore batzuen arabera, Argako Miranda ere bai, Moretek Ebroko Miranda zela badio ere. Esan bezala, armistizioaren ondoren, Kortesko Portelarekin trukatu zen.
Nafarrek Zangotzatik sartu eta Aibar, Burgi eta beste zenbait herri okupatu zituzten aragoitarren inbasiotik defendatu zuten euren burua.
Rogerio Hovedenen kronikaren arabera, Aragoiko erregeak 16 gaztelu eta defentsarako kokaleku hartu zituen kontrolpean, gerora Nafarroako erregearen eskuetara itzuli baziren ere.
Gauzak horrela, esan al daiteke Gaztelako koroarekiko Hitzarmenik edo “borondatezko entregarik” izan zenik? Bertsio hori espainolen justifikazioa da, mendez mende errepikatu dena, euskaldunek beren lurralde independentea berrosatzeko egiten duten eskakizuna zapuzteko.
Adibide gisa, Juan de Vidaurrek, erasoaren unean Donostiako tenentea (eta tenentzia horri zegokion beste herrietakoa: Hernani, Beloaga, Hondarribia, Pasaia, Lezo, Irun) zenak, geroago kargu berbera izan zuen, 1201-1210 bitartean, Iruritako gazteluan, Mendigorrian, Garesen, eta Arakilgo haranaren defentsaren arduraduna izan zen. Zalantzazkoa da halako kargu militarrari eutsiko ote zion traiziorik edo susmorik egon balitz.
Ez da oso sinesgarria “borondatezko entregaren” ideia, 1204ko abenduaren 8ko data daraman Gaztelako Alfontso VIII.aren testamentuari begiratzen badiogu. Izan ere, orduan hiltzen ez bazen Nafarroari okupatutako lurraldeen zati bat itzuliko zizkiola agintzen zuen bertan.
“Zin dagit, baldin eta Jainkoak osasuna ematen badit,Aranielloko zubitik Hondarribiraino dudan guztia, eta Buradon, San Bizente de Toro, Marañon, Alkazar, Kanpezuko gazteluak, Antoñanako herria eta Atauri eta Kortesko Portelako gazteluak itzuliko dizkiodala Nafarroako erregeari.
Badakidalako aipatu leku guztiek Nafarroako Erreinuarenak izan behar dutela, eta haren agintepekoak”.
Erregea sendatu egin zen eta, heriotzaren arriskutik urrun, ahaztu egin zitzaion agindutakoa betetzea.
Nafarroako Teobaldo II.aren eta Alfontso X.a Jakitunaren arteko topaketa batean (1256), azken horrek Donostia eta Hondarribia Nafarroari itzultzeko konpromisoa hartu zuen. Itzultze hori ez zen sekulan gauzatu, ordea.
